1. Tự sao chép một bản nhằm mục đích nghiên cứu khoa học, giảng dạy cá nhân
(Căn cứ: Điểm c, Khoản 1, Điều 32 Luật sở hữu trí tuệ sửa đổi bổ sung 2022)
Ngoại lệ cho phép tự sao chép để nghiên cứu khoa học và học tập cá nhân là một trong những quy định phổ biến nhưng cũng dễ bị hiểu sai nhất trong thực tiễn áp dụng Luật Sở hữu trí tuệ. Bối cảnh của quy định này là nhằm đáp ứng nhu cầu lưu trữ tài liệu rất lớn trong môi trường học thuật, cho phép cá nhân tự tạo ra bản sao để phục vụ nhu cầu nội tại, phi thương mại của chính mình. Nghị định 17/2023/NĐ-CP (Điều 25) hướng dẫn rất cụ thể rằng hành vi sao chép hợp lý này được giới hạn là "hành vi sao chép hợp lý không quá một bản một phần tác phẩm".
Ý nghĩa của hướng dẫn này rất rõ ràng: cá nhân không được phép photocopy toàn bộ cuốn sách giáo trình (nhất là khi sách đang được lưu hành thương mại) hoặc sao chép nguyên đĩa DVD. Việc sao chép chỉ giới hạn ở "một phần tác phẩm" (ví dụ: một chương sách, một đoạn phim tư liệu) và chỉ được thực hiện với số lượng là "một bản".
Hệ quả quan trọng nhất của việc hiểu đúng ngoại lệ này là ranh giới giữa cá nhân tự sao chép và hành vi thương mại của bên thứ ba. Các tiệm photocopy thực hiện sao chép hàng loạt giáo trình để bán cho sinh viên là hành vi vi phạm pháp luật, bởi họ là bên thứ ba thực hiện sao chép với mục đích thương mại, không phải cá nhân người học tự thực hiện. Tương tự, ngoại lệ này chỉ áp dụng cho việc học tập của chính cá nhân đó. Nếu một giảng viên sao chép tài liệu để phát cho 100 học viên trong một lớp học có thu phí, hành vi này đã chuyển từ "học tập cá nhân" sang mang tính chất thương mại gián tiếp và do đó không thuộc phạm vi được hưởng ngoại lệ này nữa.
2. Trích dẫn hợp lý nhằm mục đích đưa tin thời sự, giảng dạy, nghiên cứu
(Căn cứ: Điểm d, Khoản 1, Điều 32 Luật sở hữu trí tuệ sửa đổi bổ sung 2022)
Ngoại lệ về Trích dẫn hợp lý trong Luật Sở hữu trí tuệ Việt Nam là một quy định tương đồng về tinh thần với khái niệm "Fair Use" của luật pháp Hoa Kỳ, nhưng được thiết lập theo mô hình "Fair Dealing" với các tiêu chí định lượng và định tính chặt chẽ hơn. Theo Điều 28 Nghị định 17/2023/NĐ-CP, hành vi trích dẫn được coi là hợp lý khi đáp ứng đầy đủ các điều kiện cụ thể.
Thứ nhất, phần trích dẫn phải tuân thủ Mục đích giới hạn: nó chỉ được sử dụng để giới thiệu, bình luận hoặc làm sáng tỏ vấn đề được đề cập trong tác phẩm mới. Điều này có nghĩa là nội dung trích dẫn không được phép dùng để thay thế cho việc sáng tạo nội dung mới hoặc được sử dụng như là nội dung chính.
Thứ hai, việc trích dẫn không được gây thiệt hại một cách bất hợp lý đến lợi ích hợp pháp của chủ sở hữu quyền. Ví dụ điển hình là việc trích dẫn toàn bộ phần cao trào (Climax) hoặc phần hay nhất của một bộ phim có thể làm giảm đáng kể nhu cầu khán giả ra rạp, gây thiệt hại trực tiếp đến doanh thu của nhà sản xuất.
Thứ ba, người sử dụng bắt buộc phải ghi nguồn, tức là phải thông tin rõ ràng về tên tác giả và nguồn gốc của tác phẩm được trích dẫn.
3. Sao chép để lưu trữ trong thư viện
(Liên hệ với Điểm e Khoản 1 Điều 25 Luật SHTT và Điều 29 Nghị định 17)
Hoạt động thư viện giữ vai trò là trụ cột của việc bảo tồn tri thức và di sản văn hóa, do đó pháp luật Sở hữu trí tuệ đã dành riêng các ngoại lệ đặc thù cho chủ thể này. Điều 29 Nghị định 17/2023/NĐ-CP quy định chi tiết việc thư viện được phép sao chép tác phẩm lưu trữ để bảo quản với những giới hạn cụ thể. Về mặt số lượng, thư viện chỉ được phép tạo không quá ba bản sao phục vụ mục đích lưu trữ và bảo quản tài liệu. Điều kiện kèm theo là các bản sao này phải được đánh dấu rõ ràng là "bản sao lưu trữ" và bị giới hạn đối tượng tiếp cận theo đúng quy định của pháp luật thư viện.
Trong bối cảnh công nghệ số phát triển, quy định còn mở rộng cho phép thư viện số hóa tài liệu để sử dụng liên thông giữa các thư viện. Tuy nhiên, để ngăn chặn việc lạm dụng, thư viện phải áp dụng các biện pháp kỹ thuật nhằm ngăn chặn người dùng sao chép trái phép bản số hóa và không được phép cung cấp bản số hóa đó ra bên ngoài khuôn viên thư viện. Quy định này mang ý nghĩa chiến lược, nhằm ngăn chặn việc biến thư viện thành một "trung tâm phân phối miễn phí" các nội dung số (như ebook hoặc file nhạc) một cách vô tội vạ, qua đó bảo vệ lợi ích hợp pháp của các nhà xuất bản và hãng đĩa khỏi sự cạnh tranh không lành mạnh.
4. Tổ chức phát sóng tự làm bản sao tạm thời để phát sóng khi được hưởng quyền phát sóng.
(Căn cứ: Điểm đ, Khoản 1, Điều 32 Luật sở hữu trí tuệ sửa đổi bổ sung 2022 - Bản sao tạm thời)
Trong lĩnh vực Quyền liên quan, một khía cạnh kỹ thuật nổi bật và cần thiết là ngoại lệ về Bản sao tạm thời, được quy định tại Điểm đ Khoản 1 Điều 32 Luật Sở hữu trí tuệ. Ngoại lệ này ra đời dựa trên bối cảnh kỹ thuật đặc thù của hoạt động phát sóng.
Về bản chất kỹ thuật, khi các đài truyền hình (như VTV hay HTV) phát sóng một chương trình trực tiếp (ví dụ: trận bóng đá hoặc liveshow ca nhạc), họ thường phải ghi lại tín hiệu vào máy chủ để thực hiện các thao tác vận hành thiết yếu. Những thao tác này bao gồm xử lý độ trễ , chèn logo, hoặc tạo cơ sở để phát lại chương trình ở các múi giờ khác nhau. Hành vi ghi lại dữ liệu này, về mặt pháp lý, được xem là "sao chép".
Tuy nhiên, ngoại lệ này cho phép các tổ chức phát sóng tự làm bản sao tạm thời này mà không cần xin thêm "quyền sao chép" từ chủ sở hữu quyền liên quan, với điều kiện tiên quyết là họ đã có "quyền phát sóng" hợp pháp đối với chương trình đó. Bản sao được tạo ra mang tính chất kỹ thuật phục vụ vận hành của chính tổ chức phát sóng, và tuyệt đối không được phép sử dụng để kinh doanh bản sao đó (chẳng hạn như bán đĩa DVD từ bản sao tạm thời). Đây là cơ chế thiết yếu nhằm đảm bảo tính linh hoạt và khả năng kiểm soát chất lượng kỹ thuật của chương trình phát sóng.
5. Ghi âm, ghi hình trực tiếp chương trình biểu diễn để đưa tin thời sự hoặc giảng dạy
(Căn cứ: Điểm a, Khoản 1, Điều 32 Luật sở hữu trí tuệ sửa đổi bổ sung 2022)
Đối với hoạt động Đưa tin thời sự, phóng viên được phép quay một đoạn ngắn của buổi biểu diễn, ví dụ như cảnh ca sĩ BlackPink biểu diễn tại Hà Nội, để phát trong bản tin của mình. Điều kiện cốt lõi là đoạn phim này phải mang tính chất "đưa tin" về sự kiện, chứ không phải là phát lại buổi diễn nhằm mục đích giải trí cho công chúng. Nếu đoạn phim được sử dụng quá dài hoặc quá đầy đủ, làm mất đi nhu cầu khán giả phải đi xem trực tiếp, hành vi này sẽ vượt qua giới hạn của ngoại lệ và trở thành hành vi xâm phạm quyền.
Tương tự, ngoại lệ cũng áp dụng cho mục đích Giảng dạy không thương mại. Giáo viên âm nhạc có thể ghi âm một đoạn biểu diễn của học sinh hoặc nghệ sĩ để sử dụng làm tư liệu phân tích chuyên môn trong khuôn khổ lớp học. Tuy nhiên, giới hạn về "phi thương mại" là tuyệt đối. Nếu giáo viên đăng tải đoạn clip đó lên các nền tảng khóa học trực tuyến có thu phí (như Udemy, Coursera) hoặc sử dụng trên kênh YouTube có bật quảng cáo kiếm tiền, yếu tố "phi thương mại" sẽ bị phá vỡ. Trong trường hợp đó, hành vi này sẽ bị coi là xâm phạm quyền, yêu cầu phải xin phép và trả thù lao cho chủ sở hữu quyền liên quan.
6. Chuyển tác phẩm sang chữ nổi cho người khiếm thị
(Căn cứ: Điểm b, Khoản 1, Điều 32 Luật sở hữu trí tuệ sửa đổi bổ sung 2022)
Ngoại lệ về việc hỗ trợ tiếp cận tác phẩm cho người khuyết tật, được quy định tại Điểm b, Khoản 1, Điều 32 Luật SHTT sửa đổi 2022, là một điểm sáng nhân văn và là kết quả của việc Việt Nam nội luật hóa Hiệp ước Marrakesh. Quy định này nhằm bảo đảm quyền tiếp cận văn hóa và tri thức cho người khuyết tật nhìn, người khuyết tật không có khả năng đọc chữ in, và những người khuyết tật khác không thể tiếp cận tác phẩm theo cách thông thường.
Để đảm bảo tính minh bạch và tránh lạm dụng, việc sao chép và chuyển đổi định dạng tác phẩm được giao cho các Tổ chức được ủy quyền theo quy định tại Điều 30 Nghị định 17/2023/NĐ-CP. Các tổ chức này bao gồm Hội người mù, các trường chuyên biệt, và các thư viện phục vụ người khuyết tật.
Quá trình hoạt động của các tổ chức này phải tuân thủ một Quy trình chặt chẽ: họ phải đăng ký với Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch (Cục Bản quyền tác giả). Quy trình xét duyệt hồ sơ, kéo dài khoảng 30 ngày, nhằm đảm bảo các tổ chức này có đủ năng lực quản lý và tránh được việc lợi dụng danh nghĩa nhân đạo để in lậu sách hoặc phát tán băng đĩa lậu. Việc chuyển đổi được thực hiện dưới các định dạng dễ tiếp cận như chữ nổi Braille, sách nói, hoặc văn bản kỹ thuật số tương thích với màn hình đọc, và quá trình chuyển đổi này được miễn hoàn toàn phí bản quyền, thể hiện mục tiêu nhân đạo của pháp luật.
Có thể thấy, việc quy định các trường hợp ngoại lệ không xâm phạm quyền liên quan trong Luật Sở hữu trí tuệ giúp tạo điều kiện cho hoạt động nghiên cứu, học tập, thông tin và tiếp cận tri thức của xã hội, đồng thời vẫn đảm bảo quyền lợi hợp pháp của chủ thể quyền. Do đó, việc nắm rõ các quy định này sẽ giúp cá nhân, tổ chức sử dụng tác phẩm, bản ghi âm, ghi hình hay chương trình phát sóng đúng quy định pháp luật và hạn chế những rủi ro pháp lý không đáng có.
Bạn còn vướng mắc liên quan hoặc có nhu cầu sử dụng dịch vụ vui lòng liên hệ:
CÔNG TY LUẬT TNHH PHÚC GIA
Trụ sở: Tầng 5 tòa nhà văn phòng số 55 Phố Đỗ Quang, Phường Trung Hòa, Quận Cầu Giấy, Thành Phố Hà Nội.
Hotline: 0243.995.33.99 - 0912.68.99.68
Email: tuvan@luatphucgia.vn
